PISA 2025 Và AI: Học Sinh Việt Nam Đang Dùng AI Ra Sao?

Ngày 8/9/2026, OECD công bố PISA 2025 với dữ liệu từ hơn 760.000 học sinh 15 tuổi tại 91 quốc gia và nền kinh tế. Bên cạnh khoa học, toán và đọc hiểu, kỳ đánh giá lần này cung cấp thêm dữ liệu về việc học trong môi trường số và cách học sinh sử dụng AI cho bài tập. Riêng Việt Nam, số liệu cho thấy chatbot AI đã trở thành công cụ quen thuộc với nhiều học sinh, đồng thời thời lượng dùng thiết bị số cho cả học tập lẫn giải trí ở trường cũng ở mức đáng chú ý. Với chủ đề PISA 2025 Việt Nam, điều có giá trị không nằm ở việc kết luận AI tốt hay xấu bằng một câu ngắn. Dữ liệu OECD gợi ý một bức tranh phức tạp hơn: công cụ số có thể hỗ trợ học tập khi được dùng có mục đích, nhưng sử dụng quá nhiều hoặc thay phần suy nghĩ của người học có thể làm kết quả giảm. Đây là dữ liệu phù hợp để học sinh, phụ huynh và giáo viên điều chỉnh thói quen ngay đầu năm học 2026–2027.

Học Sinh Việt Nam Đang Dùng AI Với Tần Suất Ra Sao?

AI không còn là công cụ chỉ dành cho một nhóm học sinh thích công nghệ. Chatbot đã đi vào hoạt động nghiên cứu, tóm tắt và soạn nội dung học tập với tần suất cao. Điều này mở ra cơ hội tiếp cận hỗ trợ nhanh, nhưng cũng khiến kỹ năng kiểm chứng và tự điều chỉnh việc học trở nên quan trọng hơn.

69% Học Sinh Việt Nam Dùng Chatbot AI Hàng Tuần

Theo ghi chú quốc gia của OECD, 69% học sinh Việt Nam cho biết dùng chatbot AI để hỗ trợ học tập tối thiểu một lần mỗi tuần, trong khi mức trung bình OECD là 46%. Có 40% dùng AI để nghiên cứu sơ bộ một chủ đề, 47% dùng để tóm tắt văn bản cần đọc và 52% dùng AI để soạn nội dung cho bài viết. Chỉ 4% cho biết gần như không dùng chatbot AI cho các nhiệm vụ được khảo sát.

Những tỷ lệ này cho thấy AI trong học tập đã trở thành một phần của môi trường giáo dục thực tế. Trường học vì vậy cần dạy cách dùng có mục đích, kiểm tra nguồn và phân biệt hỗ trợ suy nghĩ với giao toàn bộ nhiệm vụ cho chatbot. Học sinh cũng nên tự đọc đề và thử một hướng xử lý trước khi mở AI để công cụ nằm sau bước tư duy ban đầu.

94% học sinh Việt Nam đã sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ học tập (theo kết quả sơ bộ từ Chương trình đánh giá học sinh quốc tế PISA 2025) (Ảnh minh họa: SnetUni)

Dùng AI Để Viết Thay Có Thể Làm Mất Cơ Hội Rèn Kỹ Năng

Ở cấp OECD, PISA 2025 cho thấy học sinh nói rằng họ không dùng AI để soạn văn bản cho bài viết có xu hướng đạt kết quả tốt hơn nhóm dùng AI cho mục đích này. Tuy nhiên, trong nhóm dùng AI thường xuyên, những học sinh sử dụng công cụ để hỗ trợ học và được hướng dẫn cách đánh giá chất lượng thông tin do AI tạo lại có kết quả thuận lợi hơn nhóm không được hướng dẫn.

Kết quả gợi ý rằng vấn đề nằm ở cách dùng. Nếu chatbot tạo sẵn câu trả lời để chép lại, cơ hội luyện kỹ năng giảm; nếu AI đặt câu hỏi, giải thích khái niệm hoặc gợi ý từng bước, phần suy luận chính vẫn nằm ở người học. Học sinh có thể yêu cầu chatbot chỉ đưa gợi ý tiếp theo hoặc đặt câu hỏi để mình tự phát hiện lỗi.

Cách này đặc biệt hữu ích với toán, khoa học, ngoại ngữ và lập trình. Khi người học phải phản hồi từng bước, họ dễ nhận ra đoạn mình chưa hiểu hơn việc đọc một lời giải hoàn chỉnh. Kết quả cuối lúc đó phản ánh sự phối hợp giữa tư duy cá nhân và công cụ thay vì sản phẩm được tạo gần như toàn bộ bởi AI.

Thiết Bị Số Đang Tác Động Thế Nào Tới Việc Học?

PISA 2025 cũng đo thói quen sử dụng thiết bị số trong trường học. Dữ liệu Việt Nam cho thấy học sinh dành nhiều thời gian trên thiết bị cho hoạt động học, nhưng thời gian giải trí trong ngày học cũng không nhỏ. Vì vậy, quản lý sự chú ý cần được xem song song với đầu tư công nghệ.

Học Sinh Việt Nam Dùng Thiết Bị 2,2 Giờ Cho Học Tập

OECD ghi nhận học sinh Việt Nam dành trung bình 2,2 giờ mỗi ngày sử dụng thiết bị số tại trường cho học tập, cao hơn mức OECD là 1,7 giờ. Cùng lúc, các em báo cáo khoảng 1,5 giờ mỗi ngày dùng thiết bị tại trường cho giải trí, so với mức 1,1 giờ của OECD.

Con số này cho thấy việc có máy tính trong lớp chưa nói lên chất lượng sử dụng. Học sinh có thể áp dụng quy tắc một màn hình, một nhiệm vụ: đóng ứng dụng chat và tab không liên quan khi đọc, rồi gom tài liệu nghiên cứu vào nhóm tab riêng để giảm chuyển ngữ cảnh. Cách tổ chức đơn giản giúp thời gian trước màn hình có mục tiêu rõ hơn.

Giáo viên cũng có thể thiết kế nhiệm vụ theo từng pha. Khi cần tìm số liệu, máy tính được mở để nghiên cứu; khi chuyển sang thảo luận hoặc lập luận, thiết bị có thể được đóng lại. Nhờ vậy, công nghệ phục vụ hoạt động học thay vì liên tục cạnh tranh sự chú ý với hoạt động học.

AI mang lại cả cơ hội đột phá lẫn những thách thức lớn đối với năng lực tư duy của học sinh (Ảnh minh họa: SnetUni)

Xao Nhãng Số Có Liên Quan Tới Kết Quả Học

Tại Việt Nam, 14% học sinh cho biết bạn cùng lớp thường bị phân tâm bởi thiết bị số trong phần lớn hoặc toàn bộ tiết khoa học, thấp hơn mức OECD là 28%. Tuy nhiên, học sinh Việt Nam báo cáo môi trường có xao nhãng số đạt điểm khoa học thấp hơn 12 điểm so với nhóm không báo cáo tình trạng này, sau khi tính tới hồ sơ kinh tế xã hội.

PISA cũng ghi nhận 24% học sinh Việt Nam học tại trường không cho sử dụng điện thoại trong khuôn viên, tăng từ 12% năm 2022. Nhóm này có xác suất báo cáo xao nhãng số thấp hơn khoảng 32%, gợi ý rằng quy tắc thiết bị có thể tác động tới môi trường tập trung. Giáo viên có thể chia tiết học thành pha dùng máy để thu thập dữ liệu và pha đóng màn hình để thảo luận, viết kết luận.

Dữ liệu này không có nghĩa mọi trường cần áp cùng một chính sách điện thoại. Từng độ tuổi, môn học và điều kiện cơ sở vật chất cần cách xử lý riêng. Điều quan trọng là trường phải xác định thiết bị đang phục vụ mục tiêu nào thay vì mặc định càng nhiều màn hình thì lớp học càng hiện đại.

Động Lực Và Tự Học Vẫn Là Nền Tảng

PISA 2025 còn đo sự tò mò, kiên trì, tư duy phát triển, khả năng lập kế hoạch và hành vi tìm kiếm hỗ trợ. Những yếu tố này cho thấy công nghệ học tập vẫn cần dựa trên kỹ năng tự điều chỉnh của người học. AI có thể tạo tài liệu nhanh, nhưng không thể thay toàn bộ quá trình xây động lực.

Học Sinh Việt Nam Có Mức Kiên Trì Đáng Chú Ý

Theo OECD, 82% học sinh Việt Nam đồng ý rằng họ tò mò về nhiều vấn đề, cao hơn mức OECD 73%. Có 79% cho biết họ tăng nỗ lực khi công việc trở nên khó, so với mức OECD 60%. Khoảng 52% thường hoặc rất thường lập kế hoạch cho cách học và tỷ lệ tương tự tự đặt câu hỏi để kiểm tra mình đã hiểu tài liệu hay chưa.

Đây là nền tảng phù hợp để dùng AI theo hướng chủ động. Học sinh có thể nhờ AI tạo lịch ôn hoặc câu hỏi truy hồi nhưng vẫn tự quyết định mục tiêu và kiểm tra tiến độ. Công cụ lúc này hỗ trợ kỹ năng học tập số thay vì điều khiển toàn bộ quá trình.

Một cách thực tế là kết thúc mỗi buổi học bằng ba câu hỏi ngắn: hôm nay đã hiểu gì, phần nào vẫn chưa chắc và ngày mai cần ôn nội dung nào. AI có thể hỗ trợ chuyển các câu trả lời này thành bài luyện. Phần đánh giá mức hiểu vẫn cần do người học thực hiện.

Hỏi Giáo Viên Và Bạn Học Vẫn Rất Quan Trọng

PISA 2025 cho thấy 87% học sinh Việt Nam tìm giáo viên để được hỗ trợ khi cần và 90% hỏi bạn cùng lớp khi chưa hiểu, đều cao hơn mức OECD tương ứng. AI có thể trả lời nhanh, nhưng giáo viên hiểu chương trình và dạng lỗi của từng học sinh, còn bạn học có thể giải thích bằng ngôn ngữ gần với trải nghiệm.

Một mô hình hợp lý là tự thử, dùng công cụ số khi cần gợi ý nhanh, sau đó trao đổi với người thật khi vấn đề cần hiểu sâu. Việc chọn đúng nguồn hỗ trợ là một kỹ năng tự học cần được rèn song song với AI literacy. Đây cũng là cách giảm xu hướng phụ thuộc vào chatbot khi gặp mọi khó khăn nhỏ.

Áp dụng AI đúng cách và chủ động tự học để đạt kết quả học tập cao và hiệu quả (Ảnh minh họa: SnetUni)

PISA 2025 mang lại dữ liệu đáng chú ý về PISA 2025 Việt Nam trong bối cảnh AI đã đi sâu vào hoạt động học tập. Có 69% học sinh Việt Nam dùng chatbot AI để hỗ trợ học hằng tuần, 52% dùng AI để soạn nội dung viết và thời gian dùng thiết bị số cho học tập tại trường đạt trung bình 2,2 giờ mỗi ngày. Đồng thời, OECD cho thấy xao nhãng số có liên quan tới kết quả thấp hơn và hiệu quả của AI phụ thuộc mạnh vào mục tiêu cùng hướng dẫn. Thông điệp cho đầu năm học 2026–2027 không phải loại bỏ công nghệ, cũng không phải đưa chatbot vào mọi nhiệm vụ. Học sinh cần giữ thói quen tự đọc, tự thử, kiểm tra nguồn và chủ động hỏi người thật khi cần. Khi AI được đặt sau tư duy thay vì đứng trước tư duy, công nghệ có cơ hội trở thành công cụ hỗ trợ học tập thay vì đường tắt làm yếu kỹ năng.